ĐẶC ĐIỂM VI HỌC, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TIÊU CHUẨN KIỂM NGHIỆM CỦA CÂY BẠC HÀ MÈO (Nepeta cataria L.)

Nguyễn Thị Thảo Sương; Bùi Thế Vinh; Phan Nguyễn Thu Xuân

doi:10.59294/HIUJS.KHTT.2026.019

Từ khóa:

Nepeta cataria L., bạc hà mèo, nepetalactone, kiểm nghiệm dược liệu, polyphenol tổng

Tóm tắt

Đặt vấn đề: Nepeta cataria L. (bạc hà mèo) thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) là loài dược liệu giàu tinh dầu và các hợp chất có hoạt tính sinh học, tuy nhiên dữ liệu nghiên cứu và kiểm nghiệm tại Việt Nam còn hạn chế. Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu nhằm khảo sát đặc điểm vi học, thành phần hóa học và một số tiêu chuẩn kiểm nghiệm của cây bạc hà mèo thu hái tại Đà Lạt, làm cơ sở xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Dược liệu được chiết bằng ether, ethanol và nước. Đặc điểm vi phẫu rễ, thân và lá được khảo sát bằng nhuộm kép và được soi dưới kính hiển vi quang học. Các chỉ tiêu kiểm nghiệm gồm độ ẩm, tro toàn phần và tro không tan trong HCl được xác định theo quy định trong Dược điển Việt Nam V. Thành phần hóa học được sàng lọc bằng phản ứng định tính và TLC; hợp chất chứa vòng lacton được định tính bằng phản ứng màu. Thành phần tinh dầu được phân tích bằng GC/MS; polyphenol tổng được xác định bằng phương pháp Folin-Ciocalteu. Kết quả: Dược liệu có đặc điểm vi học điển hình của họ Lamiaceae. Độ ẩm, tro toàn phần và tro không tan trong HCl lần lượt là 8.58%; 13.98% và 1.09%. Mẫu chứa tinh dầu, flavonoid, carotenoid, acid hữu cơ và chất khử; phản ứng lacton dương tính. Nepetalactone là hợp chất chính của tinh dầu (48.57%), trong đó một đồng phân chiếm 21.89%. Hàm lượng polyphenol tổng trong dịch chiết ethanol cao hơn dịch chiết nước. Kết luận: Cây bạc hà mèo là nguồn dược liệu có giá trị, nghiên cứu cung cấp dữ liệu ban đầu phục vụ xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm tại Việt Nam.

Abstract

Background: Nepeta cataria L. (catnip), belonging to the Lamiaceae family, is a medicinal plant rich in essential oils and biologically active compounds. However, data on its research and quality control in Vietnam remain limited. Objective: This study aimed to investigate the microscopic characteristics, phytochemical composition, and selected quality control parameters of N. cataria collected in Da Lat, providing a basis for establishing quality standards. Materials and Methods: Plant materials were extracted using ether, ethanol, and water. Microscopic characteristics of roots, stems, and leaves were examined using double-staining techniques and light microscopy. Quality control parameters, including moisture content, total ash, and acid-insoluble ash, were determined according to pharmacognostic methods. Phytochemical screening was performed using qualitative reactions and thin-layer chromatography (TLC); lactone-containing compounds were identified by color reactions. Essential oil composition was analyzed by GC-MS, and total polyphenol content was determined using the FolinCiocalteu method. Results: The material exhibited typical microscopic features of the Lamiaceae family. Moisture content, total ash, and acid-insoluble ash were 8.58%, 13.98%, and 1.09%, respectively. Phytochemical analysis revealed the presence of essential oils, flavonoids, carotenoids, organic acids, and reducing substances; lactone compounds showed positive results. Nepetalactone was identified as the major constituent of the essential oil (48.57%), with one isomer accounting for 21.89%. The total polyphenol content in the ethanol extract was higher than that in the aqueous extract. Conclusion: Nepeta cataria L. is a valuable medicinal plant with characteristic microscopic features and diverse phytochemical constituents. This study provides preliminary scientific data to support the development of quality control standards for this medicinal material in Vietnam.

Tài liệu tham khảo

[1] F. Borrelli et al., “Nepeta cataria and its effects on the nervous system,” Phytotherapy Research, vol. 16, no. 6, pp. 488-490, 2002.

[2] M. A. Birkett, A. Hassanali, S. Hoglund, J. Pettersson, and J. A. Pickett, “Repellent activity of catnip, Nepeta cataria, and nepetalactone iridoid isomers against African tropical mosquitoes, ixodid ticks, and poultry red mites,” Phytochemistry, vol. 72, pp. 109-114, 2011.

[3] K. Zomorodian et al., “Chemical composition and antimicrobial activities of essential oil of Nepeta cataria L. against common causes of oral infections,” Journal of Dentistry (Tehran, Iran), vol. 10, no. 4, pp. 329-337, 2013.

[4] A. Adiguzel et al., “Antibacterial and antioxidant activities of essential oil and methanol extract of Nepeta cataria,” Polish Journal of Microbiology, vol. 58, no. 1, pp. 69-76, 2009.

[5] Bộ Y tế, Dược điển Việt Nam V. Hà Nội, Việt Nam: Nhà xuất bản Y học, 2017.

[6] C. R. Metcalfe and L. Chalk, Anatomy of the dicotyledons, 2nd ed. Oxford, UK: Clarendon Press, 1979.

[7] T. Hùng, Phương pháp nghiên cứu dược liệu. Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam: Nhà xuất bản Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, 2017.

[8] M. Mahboubi, “Chemical composition and biological activity of Nepeta species essential oils analyzed by GC-MS,” Industrial Crops and Products, vol. 167, p. 113544, 2021, doi: 10.1016/j.indcrop.2021.113544.

[9] R. P. Adams, Identification of essential oil components by gas chromatography/mass spectrometry, 4th ed. Carol Stream, IL, USA: Allured Publishing, 2007.

[10] V. L. Singleton, R. Orthofer, and R. M. Lamuela-Raventós, “Analysis of total phenols and other oxidation substrates and antioxidants by means of Folin-Ciocalteu reagent,” Methods in Enzymology, vol. 299, pp. 152-178, 1999.

DOI: https://doi.org/10.1016/S0076-6879(99)99017-1

[11] M. M. Kovačević et al., “Chemical composition and biological activity of essential oils analyzed by GC-MS,” Life, vol. 12, no. 10, p. 1587, 2022, doi: 10.3390/life12101587.

[12] E. Werker, “Function of essential oil-secreting glandular hairs in aromatic plants of the Lamiaceae,” Flavour and Fragrance Journal, vol. 8, no. 5, pp. 249-255, 1993.

DOI: https://doi.org/10.1002/ffj.2730080503

[13] R. Rashmi, “Pharmacognosy of Nepeta cataria,” Ancient Science of Life, vol. 15, no. 1, pp. 59- 63, 1995.

[14] H. M. Mukhtar and G. P. Singh, “Pharmacognostic and phytochemical investigations of aerial parts of Nepeta cataria Linn.,” Asian Journal of Pharmacy and Pharmacology, vol. 5, no. 4, pp. 810- 815, 2019.

[15] B. Božović, N. Ragno, and M. Calamintha, “Chemical composition of essential oils of Lamiaceae influenced by environmental factors,” Biochemical Systematics and Ecology, vol. 44, pp. 163-170, 2012, doi: 10.1016/j.bse.2012.05.010.

[16] A. Do et al., “Effect of extraction solvents on total phenolic content and antioxidant activity of plant extracts,” Molecules, vol. 27, no. 3, p. 862, 2022, doi: 10.3390/molecules27030862.

[17] E. N. Gomes et al., “Successive harvests affect the aromatic and polyphenol profiles of novel catnip (Nepeta cataria L.) cultivars in a genotype-dependent manner,” Frontiers in Plant Science, vol. 14, p. 1121582, 2023, doi: 10.3389/fpls.2023.1121582.

[18] N. A. Altemimi et al., “Phenolic compounds and antioxidant activity of plants: a review,” Antioxidants, vol. 6, no. 2, p. 33, 2017, doi: 10.3390/antiox6020033.

[19] H. Patel et al., “Investigation of volatile iridoid terpenes in Nepeta cataria L. (catnip) genotypes,” Molecules, vol. 27, no. 20, p. 7057, 2022, doi: 10.3390/molecules27207057.

DOI: https://doi.org/10.3390/molecules27207057