PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP MÔ HÌNH RELA-MODEL VÀ OPS-MODEL CÙNG CÁC PHƯƠNG PHÁP SUY LUẬN GIẢI VẤN ĐỀ TRÊN TRI THỨC TÍCH HỢP
Các tác giả
DOI: https://doi.org/10.59294/HIUJS.KHTT.2026.051Từ khóa:
bản thể học, mô hình tri thức tích hợp, mô hình tri thức quan hệ, mô hình tri thức toán tử, hệ giải vấn đề thông minhTóm tắt
Mô hình tri thức quan hệ (Rela-Model) và mô hình tri thức Toán tử (Ops-Model) là hai mô hình khá hiệu quả cho việc biểu diễn các miền tri thức có các thành phần khái niệm, quan hệ, toán tử và luật. Sự hiệu quả này đã được minh chứng qua nhiều kết quả nghiên cứu sử dụng chúng trong thiết kế các hệ giải vấn đề thông minh. Tuy nhiên, hai mô hình Rela-Model và Ops-Model đang được nghiên cứu độc lập, việc nghiên cứu mô hình và xây dựng tri tích hợp từ tri thức quan hệ và tri thức toán tử là một trong những vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa trong thực tiễn. Bài báo này sẽ trình bày một phương pháp tích hợp giữa mô hình tri thức quan hệ (Rela-Model) và mô hình tri thức toán tử (Ops-Model) cùng các vấn đề xây dựng tri thức tích hợp. Từ cơ sở đó, các bài toán trên tri thức tích hợp và các phương pháp suy luận giải vấn đề trên cơ sở tri thức tích hợp cũng sẽ được trình bày. Kết quả nghiên cứu cũng đã được vận dụng vào việc cài đặt, thử nghiệm trên miền tri thức hình học giải tích hai chiều. Kết quả của hệ thống cho ra lời giải tự nhiên, từng bước, có khả năng giải thích, phù hợp với môi trường dạy và học trong lĩnh vực giáo dục.
Abstract
The Relational Knowledge Model (Rela-Model) and the Operator Knowledge Model (Ops-Model) are two effective models for representing knowledge domains that consist of concepts, relations, operators, and rules. Their effectiveness has been demonstrated through numerous research results in which they have been applied to the design of intelligent problem-solving systems. However, the Rela-Model and Ops-Model have been studied independently. Therefore, investigating a model and constructing integrated knowledge from relational knowledge and operator knowledge is a practically meaningful research problem. This paper presents an integration approach between the Relational Knowledge Model (Rela-Model) and the Operator Knowledge Model (Ops-Model), together with issues related to the construction of integrated knowledge. Based on this foundation, problems defined on integrated knowledge and reasoning methods for problem solving on the integrated knowledge base are also presented. The proposed research results have been applied to the implementation and experimentation in the domain of two-dimensional analytic geometry. Experimental results show that the system can generate natural, step-by-step, and explainable solutions, which are suitable for teaching and learning environments in education.
Tài liệu tham khảo
[1] Thomas R. Gruber và cộng sự, "Enabling Technology for Knowledge Sharing," AI Magazine, vol. 12, no. 3, pp. 36-56, 1991.
[2] Gayo Diallo và cộng sự, “Ontology integration: Approaches and challenging issues,” Inf. Fusion, vol. 71, pp. 38-63, 2021.
[3] A. De Baas và cộng sự, "Review and Alignment of Domain-Level Ontologies for Materials Science," IEEE Access, vol. 11, pp. 120372-120401, 2023.
[4] R. Díaz và H. Xin, "Knowledge graphs in heterogeneous catalysis: Recent advances and future opportunities," Chinese Journal of Chemical Engineering, vol. 84, pp. 179-189, 2025.
[5] N. T. Nguyen, Advanced Methods for Inconsistent Knowledge Management, London: Springer, 2008.
[6] J. Pinto HS và cộng sự, "Some issues on ontology integration," in Proceedings of the IJCAI-99 workshop on Ontologies and Problem-Solving Method, Stockholm, 1999.
[7] W. N. Borst, “Construction of engineering ontologies for knowledge sharing and reuse,” Ph.D. dissertation, University of Twente, Enschede, The Netherlands, 1997.
[8] Jeongsoo Lee và cộng sự, "An ontology architecture for integration of ontologies," trong The Semantic Web - ASWC 2006, Berlin, Heidelberg: Springer, pp. 518-532, 2006.
[9] M. J. Sousa, "Knowledge Integration in Problem Solving Processes," in Advances in Intelligent Systems and Computing, Berlin, Springer, 2013, p. 97–109.
[10] I. Osman, S. F. Pileggi, S. B. Yahia, và G. Diallo, "An alignment-based implementation of a holistic ontology integration method," in MethodsX, vol. 8, p. 101344, 2021.
DOI: https://doi.org/10.1016/j.mex.2021.101460[11] H. H. Hạnh và cộng sự, "Một tiếp cận mới về đối sánh Ontology," trong Kỷ yếu Hội nghị Quốc gia lần thứ VIII về Nghiên cứu cơ bản và ứng dụng Công nghệ thông tin (FAIR), 2019.
[12] H. B. Truong và cộng sự, "An overview of fuzzy ontology integration methods based on consensus theory," trong Advanced Computational Methods for Knowledge Engineering, Springer, pp. 217-227, 2014.
[13] Đ. V. Nhơn, N. Đ. Hiển, và P. T. Vương, "Xây dựng hệ hỗ trợ giải toán đại số tuyến tính trên cơ sở tri thức gồm các miền tri thức phối hợp," Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, tập 53, số phần A, pp. 1-11, 2017.
[14] N. V. Do, H. D. Nguyen, và T. T. Mai, "A method of ontology integration for designing intelligent problem solvers," Appl. Sci., vol. 9, no. 5, p. 863, 2019.
[15] N. P. Tran et al., "A method for integrating of knowledge model and functional component and application in intelligent problem solver," trong Advances and Trends in Artificial Intelligence. Theory and Applications, Hradec Kralove, Czech Republic, 2024.
[16] H. D. Nguyen và cộng sự, "Ontology-based integration of knowledge base for building an intelligent searching chatbot," Sensors Mater., vol. 33, no. 9, pp. 3101-3121, 2021.
[17] H. D. Nguyen et al., "Design an ontology-based model for intelligent querying system in mathematics education," J. Interdiscip. Math., vol. 26, no. 3, pp. 449-473, 2023.
[18] N. V. Hung & et al., "Integrating knowledge based on ontology and knowledge graph for chatbot in education query," J. Ho Chi Minh City Univ. Educ., vol. 21, no. 5, 2024.
[19] H. D. Nguyen, N. V. Do, V. T. Pham, và A. Selamat, "A method for knowledge representation to design intelligent problems solver in mathematics based on Rela-Ops model," IEEE Access, vol. 8, pp. 76991-77012, 2020.
DOI: https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.2988929[20] N. P. Tran & et al., "A method for integrating of knowledge model and functional component and application in intelligent problem solver," trong Advances and Trends in Artificial Intelligence, 2024. (Lưu ý: Tài liệu này trùng lặp với [16])
[21] A. Selamat và cộng sự, "Knowledge-based model of expert systems using Rela-Model," Int. J. Softw. Eng. Knowl. Eng., vol. 28, no. 7, pp. 1047-1090, 2018.
DOI: https://doi.org/10.1142/S0218194018500304[22] N. V. Do và H. D. Nguyen, "Method for solving problems on a knowledge model of operators," trong Proc. IEEE Conf. e-Learning, e-Management and e-Services (IC3e), 2016, pp. 132-137.
[23] N. V. Do, "Intelligent problem solvers in education: Design method and applications," trong Intelligent Systems, InTech, 2012, pp. 315-338.
Tải xuống
Tải xuống: 2
Đã xuất bản
Cách trích dẫn
Số
Chuyên mục
