Chấp nhận lời khuyên theo cường độ mối quan hệ: Nghiên cứu định tính về nhận thức và hành vi

Nguyễn Quang Anh; Nguyễn Hoàng Phúc

doi:10.59294/HIUJS2026043

Từ khóa:

tiếp nhận lời khuyên, quan hệ thân thuộc và không thân thuộc, phản kháng tâm lý, độ tin cậy nhận thức

Tóm tắt

Bài nghiên cứu này khám phá hiện tượng phổ biến nhưng ít được lý giải đầy đủ: Sự khác biệt trong tiếp nhận lời khuyên từ các mối quan hệ thân thuộc và không thân thuộc. Sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính với 18 cuộc phỏng vấn sâu, nghiên cứu làm rõ các yếu tố tâm lý - xã hội chi phối hành vi tiếp nhận hoặc từ chối lời khuyên. Phân tích chủ đề cho thấy bốn cơ chế chính: (1) khoảng cách xã hội tạo ra cảm giác khách quan và tăng độ tin cậy nhận thức; (2) lời khuyên từ người thân dễ kích hoạt phản kháng tâm lý do cảm giác bị kiểm soát; (3) lời khuyên có chi phí được đánh giá cao hơn nhờ hiệu ứng cam kết hành vi và (4) cá nhân có xu hướng hợp thức hóa lựa chọn thông qua lời khuyên từ người ngoài để giữ thể diện cá nhân. Kết quả góp phần mở rộng lý thuyết về niềm tin, phản kháng và tự chủ trong giao tiếp giữa các cá nhân. Đồng thời, nghiên cứu đưa ra một số hàm ý thực tiễn trong giáo dục gia đình, trị liệu tâm lý và truyền thông xã hội, nhấn mạnh vai trò của cách thức truyền đạt và định vị mối quan hệ trong việc nâng cao hiệu quả lời khuyên

Abstract

This study explores a common yet underexamined phenomenon: The differential reception of advice depending on the closeness of the relationship between advisor and recipient. Using a qualitative research approach based on 18 in-depth interviews, the study investigates the psychological and social mechanisms that influence whether individuals accept or reject advice. Thematic analysis reveals four key patterns: (1) social distance enhances perceived objectivity and credibility; (2) advice from close relations often triggers psychological reactance due to perceived control; (3) paid advice is valued more highly because of commitment and sunk cost effects and (4) individuals tend to legitimize their choices through outsider advice to maintain self-image and face. The findings contribute to expanding theoretical understanding of trust, autonomy, and resistance in interpersonal communication. Practical implications are offered for improving advice delivery in family education, counseling, and public communication, emphasizing the importance of relational positioning and framing in enhancing the effectiveness of advice.

Tài liệu tham khảo

[1] R. M. Ryan and E. L. Deci, “Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being,” American Psychologist, vol. 55, no. 1, pp. 68-78, 2000, doi: 10.1037/0003-066X.55.1.68.

DOI: https://doi.org/10.1037//0003-066X.55.1.68

[2] J. W. Brehm, A theory of psychological reactance. Oxford, England: Academic Press, 1966.

[3] M. I. Norton, J. H. Frost, and D. Ariely, “Less is more: The lure of ambiguity, or why familiarity breeds contempt,” American Psychological Association, vol. 92, pp. 97-105, 2007.

[4] H. H. Johnson and M. D. Johnson, “Influence of event characteristics on assessing credibility and advice-taking,” Journal of Managerial Psychology, vol. 32, no. 1, pp. 89-103, 2017, doi: 10.1108/jmp- 05-2016-0146.

[5] H. R. Arkes and C. Blumer, “The psychology of sunk cost,” Organizational Behavior and Human Decision Processes, vol. 35, no. 1, pp. 124-140, 1985, doi: 10.1016/0749-5978(85)90049-4.

DOI: https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4

[6] S. Bonaccio and R. S. Dalal, “Advice taking and decision-making: An integrative literature review, and implications for the organizational sciences,” Organizational Behavior and Human Decision Processes, vol. 101, no. 2, pp. 127-151, 2006, doi: 10.1016/j.obhdp.2006.07.001.

[7] K. E. See, E. W. Morrison, N. B. Rothman, and J. B. Soll, “The detrimental effects of power on confidence, advice taking, and accuracy,”Organizational Behavior and Human Decision Processes, vol. 116, no. 2, pp. 272-285, 2011, doi: 10.1016/j.obhdp.2011.07.006.

[8] E. L. MacGeorge, B. Feng, and L. M. Guntzviller, “Advice: Expanding the communication paradigm,” in Communication yearbook, vol. 40, pp. 213-243. Routledge, 2016.

[9] E. L. MacGeorge, L. M. Guntzviller, S. E. Branch, and L. Yakova, “Advice in Interaction: Quantity and Placement of Problem-Solving Behaviors,” Communication Research, vol. 46, no. 6, pp. 811- 837, 2019, doi: 10.1177/0093650215607612.

[10] J. P. Dillard and L. Shen, “On the Nature of Reactance and its Role in Persuasive Health Communication,” Communication Monographs, vol. 72, no. 2, pp. 144-168, 2005, doi: 10.1080/03637750500111815.

[11] A. H. Eagly and S. Chaiken, The psychology of attitudes. Orlando, FL, US: Harcourt Brace Jovanovich College Publishers, 1993.

[12] V. Braun and V. Clarke, “Using thematic analysis in psychology,” Qualitative Research in Psychology, vol. 3, no. 2, pp. 77-101, 2006, doi: 10.1191/1478088706qp063oa.

[13] L. S. Nowell, J. M. Norris, D. E. White, and N. J. Moules, “Thematic Analysis:Striving to Meet the Trustworthiness Criteria,” International Journal of Qualitative Methods, vol. 16, no. 1, 2017, doi: 10.1177/1609406917733847